Słowo ergonomia jest dziś używane bardzo często.

Ergonomiczne krzesło. Ergonomiczna myszka. Ergonomiczne biurko. Ergonomiczny uchwyt. Ergonomiczna kuchnia.

Przez to łatwo pomyśleć, że ergonomia oznacza po prostu coś wygodnego albo lepiej sprzedanego.

To za mało.

Ergonomia jest starsza, szersza i dużo bardziej praktyczna. W najprostszym sensie zajmuje się tym, jak dopasować pracę, narzędzia, przedmioty i przestrzeń do człowieka. Nie odwrotnie.

W projektowaniu mebli to ma ogromne znaczenie, bo mebli nie tylko oglądamy.

My ich używamy.

Sięgamy do szafy. Otwieramy fronty. Pracujemy przy biurku. Myjemy twarz przy szafce łazienkowej. Kroimy przy blacie. Wyjmujemy talerze ze zmywarki. Podnosimy rzeczy z dolnej szuflady. Szukamy czegoś na górnej półce.

Jeśli projekt jest dobry, ciało tego nie zauważa.

Jeśli projekt jest zły, ciało zaczyna za niego płacić.

Skąd wzięło się słowo ergonomia

Samo słowo ergonomia pochodzi od greckich słów ergon, czyli praca, oraz nomos, czyli prawo, zasada albo reguła.

Jednym z najważniejszych nazwisk w historii ergonomii jest Wojciech Bogumił Jastrzębowski, polski przyrodnik, który w 1857 roku użył tego pojęcia w pracy poświęconej nauce o pracy.

To jest ważne.

Ergonomia nie zaczęła się od katalogu mebli.

Zaczęła się od pytania: jak człowiek pracuje i jakie warunki sprawiają, że ta praca jest mniej obciążająca, bardziej skuteczna i zdrowsza?

Na początku chodziło o pracę w szerokim sensie: wysiłek, ruch, zmęczenie, organizację czynności, relację między człowiekiem i narzędziem.

W domu ta praca nie znika. Po prostu wygląda zwyczajnie.

To jest gotowanie. Sprzątanie. Praca przy komputerze. Składanie ubrań. Sięganie po ręcznik. Mycie zębów. Odkładanie garnka. Wyjmowanie rzeczy z szafy.

Dlatego ergonomia jest tak blisko projektowania mebli.

Jak ergonomia rozwijała się później

W XX wieku ergonomia mocno rozwinęła się tam, gdzie praca stała się bardziej techniczna i złożona: w przemyśle, lotnictwie, wojsku, medycynie, transporcie, biurach i produkcji.

Zaczęto zauważać, że błędy człowieka często nie są tylko winą człowieka.

Czasem błąd wynika z tego, że system został źle zaprojektowany.

Przycisk jest w złym miejscu.

Skala jest nieczytelna.

Ruch trzeba powtarzać zbyt często.

Przedmiot jest za ciężki.

Blat jest za niski.

Półka jest poza zasięgiem.

Front otwiera się tak, że trzeba się cofnąć.

To samo myślenie można przenieść z fabryki albo kabiny samolotu do domu.

Jeżeli ktoś codziennie pochyla się przy zbyt niskim blacie, to nie jest tylko kwestia przyzwyczajenia. Jeżeli ktoś nie sięga wygodnie do szafy, to nie zawsze oznacza, że „tak musi być”. Jeżeli biurko wymusza podniesione barki, to ciało zaczyna wykonywać dodatkową pracę.

Ergonomia zadaje wtedy proste pytanie:

czy to człowiek ma się dopasować do mebla, czy mebel do człowieka?

Czym ergonomia jest dzisiaj

International Ergonomics Association opisuje ergonomię jako dziedzinę, która zajmuje się relacjami między człowiekiem a innymi elementami systemu oraz stosowaniem wiedzy, zasad, danych i metod projektowych po to, żeby poprawić dobrostan człowieka i działanie całego systemu.

To brzmi naukowo, ale w praktyce można powiedzieć prościej:

ergonomia sprawdza, czy rzecz pasuje do człowieka, czynności i sytuacji.

Nie tylko do katalogu.

Nie tylko do standardu.

Nie tylko do wizualizacji.

Do realnego używania.

Dlatego ergonomia nie dotyczy wyłącznie kuchni. Dotyczy każdego mebla, który ma służyć człowiekowi.

Trzy warstwy ergonomii w projektowaniu mebli

Ergonomię można podzielić na kilka obszarów. W projektowaniu wnętrz i mebli najbardziej przydają się trzy.

1. Ergonomia fizyczna

To najbardziej oczywista warstwa.

Dotyczy ciała: wzrostu, zasięgu ręki, wysokości łokcia, siły, widoczności, schylania się, podnoszenia, sięgania i pozycji pleców.

W kuchni ergonomia fizyczna odpowiada na pytania:

• czy blat jest na dobrej wysokości,
• czy zlew nie zmusza do pochylania się,
• czy płyta nie jest za wysoko, gdy stoi na niej garnek,
• czy górne szafki zaczynają się na sensownej wysokości,
• czy sposób ich otwierania nie przeszkadza w pracy.

W szafie pyta:

• czy drążek jest na wysokości, do której naprawdę sięgasz,
• czy górna półka nie jest tylko magazynem rzeczy zapomnianych,
• czy szuflady są w miejscu, w którym można z nich korzystać bez klękania,
• czy lustro pokazuje sylwetkę, a nie tylko fragment ciała.

Przy biurku pyta:

• czy blat nie jest za wysoki,
• czy barki nie unoszą się podczas pracy,
• czy krzesło i blat tworzą jeden układ,
• czy monitor, ręce i stopy mają swoje miejsce.

W łazience pyta:

• czy umywalka jest na wygodnej wysokości,
• czy szafka pod umywalką nie wymusza cofania stóp,
• czy lustro jest dobrane do wzrostu użytkowników,
• czy najczęściej używane rzeczy są pod ręką, a nie w przypadkowym koszyku.

2. Ergonomia poznawcza

To mniej oczywista, ale bardzo ważna część.

Chodzi o to, czy układ jest zrozumiały.

Czy wiesz, gdzie czego szukać. Czy rzeczy używane razem są blisko siebie. Czy kuchnia prowadzi naturalnie od lodówki do zlewu, blatu i płyty. Czy w szafie ubrania są podzielone tak, jak naprawdę się ubierasz. Czy w łazience poranny rytm nie wymaga otwierania pięciu miejsc naraz.

Dobra ergonomia poznawcza zmniejsza liczbę małych decyzji.

Zły układ codziennie prosi o improwizację.

3. Ergonomia organizacyjna

W domu oznacza to, jak mebel albo pomieszczenie działa dla kilku osób.

Czy dwie osoby mogą korzystać z kuchni jednocześnie.

Czy szafa działa dla osoby wysokiej i niskiej.

Czy łazienka jest wygodna dla dorosłego, dziecka i gościa.

Czy domowe biurko działa tylko przez godzinę, czy także przez cały dzień pracy.

Ergonomia organizacyjna przypomina, że projekt nie jest tylko dla jednego idealnego użytkownika z tabeli.

Projekt jest dla realnych ludzi.

Ergonomia a standard

W projektowaniu mebli bardzo łatwo pomylić ergonomię ze standardem.

Standard mówi: tak się zwykle robi.

Ergonomia pyta: czy to ma sens dla tej osoby, tej czynności i tego miejsca?

Standardy są potrzebne. Bez nich branża meblarska byłaby chaosem. Dzięki standardom sprzęty pasują do zabudowy, płyty da się racjonalnie ciąć, producenci AGD mogą projektować urządzenia pod powtarzalne wymiary, a stolarz nie musi za każdym razem wymyślać całego systemu od zera.

Ale standard nie jest jeszcze ergonomią.

Standardowa wysokość blatu może wynikać z konstrukcji mebli, wysokości zmywarki, piekarnika wolnostojącego, pralki do zabudowy, lodówki podblatowej, cokołów, grubości blatu albo przyzwyczajeń producentów.

To nie znaczy automatycznie, że jest najlepsza dla użytkownika.

Wysokość blatu prawie zawsze jest kompromisem, bo najczęściej cała kuchnia ma jeden poziom roboczy. Czasem pojawiają się dwa poziomy. Czasem osobno dochodzi bar, półwysep albo wyspa. Ale w większości kuchni trzeba zdecydować, która wysokość będzie tą główną.

I właśnie tu zaczyna się projektowanie.

Nie w wyborze standardu.

W świadomym wyborze kompromisu.

Dlaczego ergonomii często nie widać na wizualizacji

Wizualizacja pokazuje kształt, kolor, światło i proporcje.

Nie pokazuje zmęczenia.

Nie pokazuje, czy po godzinie krojenia bolą plecy.

Nie pokazuje, czy szafka górna jest za wysoko.

Nie pokazuje, czy przy otwartej zmywarce da się wyjąć talerze z szuflady.

Nie pokazuje, czy przy biurku barki są rozluźnione.

Nie pokazuje, czy w łazience lustro działa dla dwóch osób o różnym wzroście.

Dlatego ergonomię trzeba sprawdzać inaczej niż estetykę.

Trzeba przejść przez ruch.

Przez zasięg.

Przez wysokości.

Przez kolejność czynności.

Przez pytanie: co ciało będzie robić tutaj codziennie?

Prosty język ergonomii

Najprościej mówiąc, ergonomia w meblach odpowiada na kilka pytań:

• czy mogę wygodnie sięgnąć,
• czy nie muszę niepotrzebnie się schylać,
• czy nie muszę pracować z uniesionymi barkami,
• czy widzę to, czego używam,
• czy najczęstsze rzeczy są najbliżej,
• czy ruch jest naturalny,
• czy mebel pomaga mi wykonać czynność, czy mi przeszkadza.

To nie jest teoria oderwana od życia.

To jest codzienność zapisana w centymetrach, zawiasach, prowadnicach, wysokościach, uchwytach i układzie.

W praktyce sprawdź

Czy projekt był sprawdzony pod ciało użytkownika, czy tylko pod standard?

Czy najczęściej używane rzeczy są w najwygodniejszym zasięgu?

Czy wysokości blatów, półek, drążków, luster i biurek wynikają z człowieka, a nie tylko z przyzwyczajenia?

Czy sposób otwierania frontów pasuje do ruchu w pomieszczeniu?

Czy projekt nazywa kompromisy, czy ukrywa je pod słowem „standard”?

Czy da się przejść przez codzienny scenariusz używania mebla bez cofania się, schylania, omijania i improwizowania?

Zakończenie

Ergonomia nie jest ozdobą projektu.

Jest sposobem sprawdzenia, czy mebel będzie działał z człowiekiem, a nie przeciwko niemu.

Jej historia zaczęła się od nauki o pracy, ale w domu ta praca jest nadal obecna. Tylko wygląda zwyczajnie: gotowanie, ubieranie się, praca przy biurku, mycie, sprzątanie, odkładanie rzeczy.

Dlatego dobry projekt mebla nie zaczyna się wyłącznie od pytania o kolor frontu.

Zaczyna się od pytania:

co człowiek będzie tu robił i jak sprawić, żeby nie musiał codziennie walczyć z własnym wnętrzem?